Brama to temat tegorocznego Festiwalu Kultury Żydowskiej. Nie będziemy jednak mówili o architekturze, o formie, ale o symbolice, znaczeniach i kontekstach, które bramy niosą dla każdego z nas. Zanim zaprosimy Was do festiwalowej wędrówki po bramach – zapraszamy Was na spacer bo bramach Jerozolimy z Januszem Makuchem. Po bramach, które stały sę dla nas inspiracją dla tegorocznej edycji FKŻ.

Co kilka dni będziemy publikowali opowieść o kolejnej bramie – obserwujcie nasze social media (linki poniżej) – tam dowiecie się, kiedy pojawi się kolejna opowieść o kolejnej bramie.

Wstęp

Jego fundament na górach świętych.
Miłuje Pan bramy Syjonu bardziej niż wszystkie siedziby Jakuba.
(…) Wszystkie moje źródła w tobie.
Psalm 87;1-2, 7

Pod Bramą Jafy, skąd zazwyczaj rozpoczyna się zwiedzanie Starego Miasta, grupy wielojęzycznych  turystów otaczają przewodników, a gdy uformują już odrębne kręgi, zaklinacz historii  pewnym ruchem kręci kołem czasu, gasną światła nad miastem i rozpoczyna się kolejny seans powrotu do przeszłości. Wszystko od tej pory będzie o tym, co było. Fakty, miliony faktów nanizane na nić ludzkiego losu.. Tysiące lat historii. Symbole, archetypy, mity, opowieści z głębi ciemnych dolin, „A oto sarkofag samego króla Dawida” – ( cóż z tego, że w tym sarkofagu spoczywają szczątki jakiegoś templariusza? ) „A to grób Jezusa Chrystusa” – ( a przecież nieopodal znajduje się drugi grób tego samego Jezusa Chrystusa ). Jeruszalajim, „miasto i matka w Izraelu”, cmentarz, gdzie, jak w żadnym innym mieście świata, pokój to – „nienawidzimy ich z całego serca, ale ponieważ nadal żyjemy obok siebie, uśmiechamy się do nich serdecznie” ( zasłyszane na ulicy Cardo Maximus ). Codziennie przechodzę każdą z bram i wiem, że „to, co już było, jest teraz, a co ma być, już było”, bo czas linearny jest tu czystą fikcją, tam, po drugiej stronie bramy czas i miejsca w przestrzeni ulegają – na przemian – zgęszczeniu i rozszerzeniu, a „splątaniu” ulegają wydarzenia tworzące żywą historię miasta.  Spotykam wszystkich, którzy przed wiekami tu żyli. I wciąż żyją. Nie mam na myśli, że spotykam ich w myślach, nie chodzi mi o żadną przenośnię. Spotykam ich – by tak rzec – „na żywo”, na ulicy, twarzą w twarz.  Żadną miarą nie potrafię tego wytłumaczyć, tak po prostu jest. Nie próbujcie mi wmawiać żadnego „syndromu”, zamieszkajcie w tym kamiennym mieście, a przekonacie się, że mówię prawdę.

Gdy chcesz się z kimś spotkać, umawiasz się w bramie; Czy chcesz, czy nie – w bramie ocierasz się ramieniem o ramię śmiertelnego wroga, wpadasz w objęcia przyjaciół, unikasz wyroku sędziego, kradniesz pitę sprzedawcy akurat pochłoniętemu kłótnią, modlisz się, pochylasz się na żebrakiem, oddajesz hołd królowi, odkrywasz twarz osobie przeznaczonej, uskakujesz spod kół rozpędzonych wózków dostawczych i traktorów z górą śmieci miasta, wahasz się, słuchasz głosu wylękłego serca, skryty w chłodnym cieniu układasz kolejny hołd dla wieczności, co znamienne, żyjąc tu nie przywiązujesz się do dat, historii – sam jesteś historią –  nie zwracasz uwagi na architekturę – jesteś jedną z bram –  masz spracowane ręce, czujny wzrok, pistolet za paskiem, żyjesz tu chwilę zaledwie i nieskończenie umierasz.

Wiele z tego, co robi i co nazywa człowiek, w rzeczywistości znaczy coś zupełnie innego. Sami z własnej woli godzimy się na semantyczne kłamstwo. Mówimy „Jerozolima – miasto pokoju”, podczas gdy Jeruszalajim jest klasycznym przykładem miasta, w którym – z trudnymi do uchwycenia momentami – pokoju nigdy nie było. Mówimy tak nieświadomi lub przeciwnie – świadomi, że słowo „pokój” nie ma prawa odnosić się do rzeczywistości tu i teraz, bo ta przeczy mu z całym swoim odwiecznym okrucieństwem.  Jest utopią w którą – to prawda – o wiele łatwiej uwierzyć, niż zaakceptować bolesną rzeczywistość, której spoiwem jest chciwość, nienawiść i śmierć. Jedynie człowiek zabija w imię urojonych idei i religii. Nie ma na świecie – i nigdy nie było/będzie – miasta jak to, w którym z powodu wiary w wyłączność łaski, na spłachetku kamienia mniejszym, niż jeden kilometr kwadratowy, armie bożych paladynów nieprzerwanie składają samych siebie i swoje rodziny w krwawej ofierze zbawienia.

Ale z drugiej strony rzeczywistość jest jedynym parametrem czasu, w którym żyjemy i pomimo piękna metafor przywołujących ducha czasów minionych lub ostatecznych, innej rzeczywistości nie mamy. I nie będziemy mieć.

Opisując poszczególne „bramy” niejednokrotnie sięgam do metafor, dzięki którym łatwiej zgłębić bogatą symbolikę tego słowa. Pomijam wiedzę, którą jednym kliknięciem można wydobyć z komputera. Daty, fakty, etc. – o to pytajcie CHAT GPT. Na przykład – że słowo „brama”/”sha’ar” pojawia się w Biblii 368 razy. Tam jest (prawie, prawie…) wszystko, co da się zamieść z powierzchni wydarzeń. Wybierając „bramę”, jako myśl przewodnią Festiwalu traktuję ją jako metaforę naszego festiwalowego Domu, a docelowo – dla samego siebie –  przejścia pomiędzy jednym, a drugim wymiarem rzeczywistości. Między jednym, a drugim kątem pokoju. Między – zawsze pomiędzy.

Jako jeden z tych, który powołał do życia i wciąż tworzy Festiwal, mierzę się bowiem z czasem, który boleśnie mnie rani. Przez wiele lat zafascynowany byłem metaforą „mostu”. Most spotkań, most wzajemnego szacunku, zrozumienia, pojednania okazał się jednak konstrukcją nietrwałą, o zaniżonej nośności, z upływem czasu i zmianą pokoleń jego przęsła pękły, chwieje się i tylko patrzeć, jak lada chwila runie w ciemną otchłań.

Nie zmierzam w stronę nieosiągalnego. Nie widzę na „moście” nikogo, kogo chciałbym spotkać, by ponad rzeką Historii dyskutować jałowo o nieistniejącej przeszłości czy przyszłości. Wolę pozorną przypadkowość spotkań w „bramie” – spotkań pełnych czułości lub niechęci, ale zawsze prawdziwych. Te spotkania niczego nie zakładają, nie dążą do pojednania, nie realizują żadnych wzniosłych i pustych idei – one po prostu są. W całej swej spontaniczności, nieprzewidywalności i prawdzie – są. I może dopiero z nich zrodzi się coś, wartość wspólna, która metaforze „brama” nada bliskie, realne znaczenie.  Nie wiem.

W Jeruszalajim bardzo często nie sposób odróżnić prawdy od mitu. Dzięki fenomenalnie rozwiniętej technologii możemy dziś bacznie śledzić losy świata. Ba.., możemy być niemal wszędzie i o wszystkim mieć własną opinię. Czy oby na pewno? Przykład; już ponad cztery lata trwa wojna rozpętana przez Rosję z Ukrainą. Mamy dostęp do informacji i wciąż wiemy tyle, ile przeczytamy tu i ówdzie. Wojna z Iranem mająca trwać tyle, co obrót Ziemi wokół Słońca trwa już ponad miesiąc i wciąż nic nie wiemy.

U podstaw wszelkiej dezinformacji leży strategiczne kłamstwo. Masz uwierzyć w to, w co chcę, abyś uwierzył. Chaos informacyjny jest potężny, więc wygodniej jest przyjąć za własną podsuniętą odpowiedź, niż samemu dochodzić prawdy. Mechanizm kłamstwa działa nie dlatego, że jest tak doskonały. Działa, ponieważ w jego program wpisana jest ludzka głupota i gotowość poddania się manipulacji. Ta głupota jest nieszczęśliwie sprzęgnięta z niezachwianym poczuciem własnej wartości, co sprawia, że kłamstwo raz połknięte i na czas niewyplute rozpuszcza się w intelektualnym i etycznym ekosystemie człowieka i błyskawicznie tężeje w postać zwaną „dogmą”. Ta zaś jest już nie do ruszenia.